Interview met choreografe Andrea Leine over For all we know door Maarten Baanders, journalist en schrijver o.a voor Cultuurpers.

“Andrea Leine en Linda Friesen ontroeren met vrouwen in van stro gevlochten kleding die fier zichzelf zijn, eenvoudig bewegend op muziek van Nina Simone. In de hal van Museum aan het Vrijthof showen ze tot slot, bijna allemaal, een kinderfoto. In dat ene gebaar zit een heel leven, en meer.”
De Volkskrant Mirjam van der Linden

,,Het ouder wordende lichaam heeft mij altijd gefascineerd. Het heeft een heel eigen zeggingskracht, heel anders dan bij jonge dansers. In 2008 maakten we footNote, waarin Ton Lutgerink en Amy Gale dansten, twee grootheden in de Nederlandse dans die inmiddels de 60 waren gepasseerd. We werkten samen met oudere dansers in Indonesië. In 2012 volgde Next 3, een choreografie voor elf mannen van boven de 50. Dat waren geen professionele dansers. Ik werk graag met niet-
getrainde dansers, omdat het ook bij hen prachtig is te ontdekken wat ze met hun lichaam uitdrukken, vaak zonder het zelf te weten, en zonder dat ze door een dansopleiding zijn beïnvloed.”
In 2014 gaven de Nederlandse Dansdagen, FASHIONCLASH Festival en Museum aan het Vrijthof choreografe Andrea Leine van dansgroep LeineRoebana de opdracht een choreografie met oudere vrouwen zonder dansachtergrond te maken, in het kader van het project (OLD)fashion(ed). Deze opdracht sloot dus feilloos aan op haar interesses en ervaring. Met negen vrouwen van 60 tot 83 jaar maakte ze For all we know.
Doel van (OLD)Fashion(ed) was choreografen, kledingontwerpers en traditionele ambachtskunstenaars bij elkaar te brengen. Modeontwerper Linda Friesen en strovlechtster Ingrid Reinhoud werkten twee weken lang intensief samen in het realiseren van de danskostuums. Linda kreeg les in het strovlechten en Ingrid werd ook aan het naaien gezet. Al vlechtend en naaiend creëerden de twee vakvrouwen de jurken voor For all we know.

Op de doorleefde muziek van Nina Simone onthullen en verhullen de vrouwen hun lichaam en hun verhaal. Krachtig, kwetsbaar en nog steeds op weg.

Oordeel
,,Met For all we know wil ik bij het publiek de ogen openen voor de eigen waarde van oudere mensen. Die zit in hun persoonlijkheid. Tijdens het productieproces onderzocht ik hoe ze met lichamelijke bewegingen hun persoonlijkheid naar buiten lieten komen. Het gaat om woordloze uitingen, dingen die niet in woorden te vatten zijn. In ons dagelijks leven zijn we gewend vooral met woorden te communiceren. Er is weinig aandacht voor het non-verbale niveau, voor de motoriek, de manier van bewegen. Ik ben dagelijks bezig met uitingen die je niet in taal kunt vatten. Ik kan me daarom niet voorstellen dat ik ooit zal stoppen met dans.”
,,Dat is het terrein dat ik met de negen vrouwen ging verkennen. Gedurende het maakproces van For all we know lieten ze steeds vrijer de zeggingskracht van hun lichaam spreken. Met hun bewegende lichaam lieten ze zien wie ze zijn in het hier en nu, gevoed door hun levenservaring. In de loop van hun leven hadden deze vrouwen een heel eigen levensenergie ontwikkeld. De choreografie legde hun kracht èn hun kwetsbaarheid bloot. Dat was mooi en ontroerend.”
,,Niet-dansers drukken zich rauwer uit dan geoefende dansers. Hun bewegingen zijn ongepolijst, ook die van de vrouwen met wie ik For all we know heb gemaakt.”

Audities
,,Om deelnemers te vinden voor For all we know plaatsten we een advertentie met een oproep voor de auditie. De vrouwen die geselecteerd werden begaven zich bewust op een terrein dat onbekend voor hen was.
Anna Paans ,,Ik mocht als kind niet dansen. Ik kom uit een gereformeerd milieu. Daar werd dansen met seks geassocieerd. Ik mocht er niets mee te maken hebben. Maar Andrea kwam met een ander verhaal.”
Ans Op het Veld ,,Ik ben een boerendochter, wilde als kind wel danseres worden, maar dat lag heel ver af van het leven op de boerderij.”
Hoe ver het dansen ook lag van hoe ze is opgegroeid, voor Ans Op het Veld sloot het project toch aan op haar levensgeschiedenis. Meedoen was voor haar een ode aan haar moeder.
Ans Op het Veld ,,Ik was nummer tien in een gezin met dertien kinderen. Ik was een buitenbeentje, want ik was heel gevoelig. Wat bijzonder was: ondanks het drukke en zware leven met zo’n groot gezin, was mijn moeder er altijd onmiddellijk voor me als ik haar nodig had. Ze heeft me het gevoel gegeven dat ik er mag zijn, zoals ik ben. In For all we know had ik dat gevoel ook. Het was een fantastische ervaring, in alle opzichten.”
,,Waar het mij om ging was niet of de auditanten fysiek gemakkelijk oppikten wat ik van hen vroeg, niet of ze goed konden dansen, maar of de magie er was. Die kan in gewone, alledaagse bewegingen liggen. Soms werkt het heel subtiel en is alleen de oogopslag al genoeg om de magie over te brengen. Je ziet een gedachte achter de ogen.”

Repetities
,,Op straat kijk ik vaak naar voorbijgangers, naar wat ze met hun fysieke taal uitdrukken.”
Andrea begon met werken aan For all we know door de vrouwen eenvoudige bewegingsopdrachten te geven. ,,Gewoon lopen bijvoorbeeld kon al veel opleveren. Of met de ogen dicht lopen, zodat ze volledig aangewezen waren op het voelen van hun bewegingen en de ruimtelijke spanning. Met deze oefeningen probeerde ik duidelijk te krijgen wat zij van nature, spontaan communiceren.”
Marianne Grootenboer ,,Het was leuk met Andrea te werken. Ze heeft iets soepels. Daarmee maakt ze veel in de mensen los.”
Ans Op het Veld ,,Ik kreeg ruimte voor mijn eigenheid. Andrea maakte dat ik het lef had te doen wat ze van me vroeg. Dat gaf me het gevoel bijzonder te zijn. Als je dit kunt, kun je oud worden in gezondheid. Dat was echt wat ik voelde! Een levensverlenging.”

Verhalen
Esthetische kwaliteit stond niet op de eerst plaats in Andrea’s aanpak. ,,Het draaide voor mij om de vraag: wat voor vrouwen zijn dit? Wat voor verhalen dragen zij met zich mee? Het waren allemaal vrouwen die veel hadden meegemaakt.”
Maud Coenegracht ,,We lieten veel van onszelf zien. Het was bijzonder hoe ieder bewoog en hoe we met elkaar bewogen. Uiteindelijk werd het iets gezamenlijks. In de loop van het werkproces leerden we elkaar aanvoelen. Het is een leuke groep geworden, waarin ik me veilig voel. We hebben persoonlijke verhalen uitgewisseld en ik vond het bijzonder dat ik dat allemaal van de anderen mocht horen. Je deelt dingen, voelt je prettig met elkaar. Daardoor leerde je ook je vrijer te bewegen.”
Ans Op het Veld ,,Tijdens de repetities vertelden we verhalen uit ons leven aan elkaar. Hoe uiteenlopend die ook waren, je mocht zijn wie je was, zonder gêne. We waren hecht met elkaar, heel open. Het is het grootste cadeau, buiten mijn kinderen, dat ik de laatste jaren heb gekregen.”
Anna Paans ,,Door de verhalen die ieder van zichzelf vertelde, zijn we dicht bij elkaar gekomen. Zo heb ik veel levens op een mooie manier meegemaakt. Door het dansen lieten we elkaar veel van onszelf zien. Ik ben onhandig in mijn bewegingen. Maar net als bij de anderen maakte het bewegen dat ik gemakkelijker tot intieme gesprekken kwam. Doordat we zo intensief met ons lijf bezig waren, gaven we ons bloot. Dat was bijzonder. Ik zat even in een leven dat helemaal nieuw voor me was.”

Babyfoto’s
Andrea vroeg de vrouwen een foto mee te nemen van zichzelf toen ze nog een baby of peuter waren. Aan het eind van de choreografie komen ze één voor één naar voren en tonen het publiek hun foto, of liever: ze tonen zichzelf met hun foto.

Meisje
,,Ze deden dit niet met de intentie: kijk eens wat een leuke baby ik was. Wat ze zeiden is: ‘Dit is degene die je hier en nu ziet. De foto en ik zijn één persoon. Kijk hoe de tijd mij heeft gevormd. Kijk hoeveel van mij als klein meisje nog in mij doorsijpelt.’ Ik heb wat dit betreft veel van deze voorstelling geleerd. De vrouwen voelen zich op hun manier nog een meisje. Ik ben nu 50 en ken dat gevoel ook. De vergankelijkheid is relatief. Het is een ontroerende ervaring, zowel voor de vrouwen op het toneel als voor de toeschouwers. Soms huilden mensen in de zaal. En dat terwijl het stuk maar tien minuten duurt.”
Marianne Grootenboer ,,Eigenlijk zijn we nu ook nog meisjes. Als je je aanmeldt voor zo’n project, doe je dat voor een droom. Het haalt het meisje in je naar boven. Mijn keuze voor een foto was ook een eerbetoon aan mijn ouders. In een moeilijke tijd voor hen, de oorlog, namen ze de moeite met me naar de fotograaf te gaan. Dat hebben ze dus voor me overgehad. Toen ik de foto liet zien, straalde er iets van mijn gevoelens op het publiek af. Sommige mensen kregen tranen in de ogen.”
Ans Op het Veld ,,Bij deze foto denk ik aan mijn moeder. Toen ik met mijn broers en zussen naar de fotograaf zou gaan, hadden ze mooie kleren aangetrokken, maar ik wachtte af. Zo was ik, verlegen. Mijn moeder zei dat ik ook de mooiste kleren aan mocht. Dat was een cadeau voor mijn bescheidenheid.”
Maud Coenegracht ,,Op de foto die ik koos sta ik als een verlegen meisje. Dat meisje bestaat nog. Het was leuk de foto aan het publiek te laten zien. Dit was ik en dit ben ik nu, was de boodschap. Ik voelde me trots op mezelf. Dat ik daar als oudere vrouw stond.”
Anna Paans ,,Mijn ouders waren trots op hun kinderen. Ze namen ons mee naar de fotograaf. Ik vond het bijzonder dat ze zoveel van me hielden. De scène met de foto was een emotioneel moment voor me. Ik ging terug in de tijd. De mensen om me heen reageerden er ook geëmotioneerd op, zowel de vrouwen die met de choreografie meededen als het publiek. Ik vind het knap van Andrea dat ze dat emotionele moment naar boven wist te halen. De muziek droeg er ook wel toe bij dat deze scène emotioneel was.”

Lege hand
,,Een van de vrouwen wilde geen foto laten zien. In de voorstelling komt ze nu zonder foto naar voren en toont haar hand. Juist het ontbreken van die foto maakte indruk. Zoals ze daar stond, was ze het kwetsbaarst van allemaal. Ze had niets en tegelijk had ze heel veel. Heel paradoxaal: door het kwetsbare niet te laten zien, werd deze scène juist extra kwetsbaar.”

Herontdekking
,,Voor mensen die normaal niet dansen, is het een openbaring als ze dat op late leeftijd toch gaan doen. Eigenlijk is dit een herontdekking. Als kind waren we gewend ons met het lichaam te uiten. Maar daar stoppen we op een gegeven moment mee.”
Maud Coenegracht ,,Ik voel me door dit project gegroeid als persoon. Het was heel bijzonder te ervaren dat je nooit te oud bent om iets nieuws te leren. Het is jammer dat er geen vervolg is. Hopelijk gebeurt dat nog eens.”

Leeftijd
Hoe open en respectvol er ook werd omgegaan met de hoge leeftijd, sommige vrouwen hadden toch wel moeite met het thema ‘ouder worden’.
Anna Paans ,,Ik ben vitaal en vond het niet leuk te weten dat ik werd bekeken als een vrouw van 70+. Ik vind mezelf geen oude vrouw. Op een vakantie in Georgië wandelde ik met vrouwen van rond de 35. Ik was niet minder vitaal dan zij.”

Onverbloemd
,,De vrouwen moesten schroom over hun lijf overwinnen. Er werd niets verbloemd in de voorstelling. Hier heb ik het met Linda Friesen over gehad. Ik wilde dat de jurken veel van de blote huid van de vrouwen zichtbaar lieten. Ze hadden er wel moeite mee dat je aan hun lichaam kon zien dat ze ouder werden, maar in de voorstelling waren we daar niet mee bezig. We haalden het niet naar voren, maar drongen het ook niet op de achtergrond. We lieten het gewoon voor wat het was en richtten ons op iets anders: op hun kracht, kwetsbaarheid, poëzie, op alles wat ze hebben meegemaakt. Dat had een groot effect. Ten eerste kwam daardoor juist schoonheid tot bloei. Ten tweede groeide daardoor de onderlinge verbondenheid tussen de vrouwen.”
Marianne Grootenboer ,,Het was fantastisch met deze groep vrouwen te werken. Er kwam heel veel naar buiten, gelukkig niet in zo’n emo-groepsstemming, maar door te bewegen, te dansen, keer op keer.”
Maud Coenegracht ,,Zeker in de tijd direct na het werken aan de choreografie voelde ik een grote verbondenheid met de andere vrouwen. We kwamen nog wel eens bij elkaar en dan pakten we de draad heel gemakkelijk op.
Andrea en danser Tim Persent hebben ons goed begeleid. Het is heel speciaal om met vrouwen zoiets moois te maken. Al die verschillende karakters en toch werd het een geheel. Heel knap.”
Ans Op het Veld ,,Na een paar keer samenzijn met de vrouwen zaten we op dezelfde golflengte. We hadden een enorme klik met elkaar. We hebben een vriendschap voor het leven opgebouwd.”

Hechte band
,,We praatten over hun levensfase. En over liefde en verliefdheid. Ze zijn nu, een paar jaar na dato, nog steeds bevriend, bezoeken gezamenlijk musea en komen met zijn allen naar onze voorstellingen.”
Anna Paans ,,Het contact met de andere vrouwen was heel bijzonder. Dat is het nog steeds. We proberen één keer per half jaar bij elkaar te komen. We hebben een keer kersen geplukt bij een van de vrouwen op haar boerderij in Limburg. We kregen er een feestelijke maaltijd aan een lange tafel. Ze zijn ook een keer bij mij geweest, om te lunchen, eenvoudig.”

Andrea Leine is één van de twee choreografen van dansgezelschap LeineRoebana. Andrea Leine en Harijono Roebana ontwikkelen sinds 1989 een eigen grillige bewegingstaal, waarin zowel emoties als de zeggingskracht van de beweging centraal staan. LeineRoebana staat nationaal en internationaal bekend om haar ongebruikelijke combinaties van dans en muziek en haar unieke bewegingsidioom; werd bekroond in binnen- en buitenland en speelde in Europa, de Verenigde Staten, Canada, Rusland, Afrika, Indonesië en Singapore. LeineRoebana maakt werk voor zowel getrainde als niet getrainde dansers van alle leeftijden, zowel voor de grote podia als voorstellingen op locatie. Het menselijke is daarbij essentieel; LeineRoebana wil intrigerende, complexe vormen en structuren koppelen aan een doorleefde, persoonlijke uitvoering. Andrea Leine en Harijono Roebana zijn zowel geïnteresseerd in het bewegen in de ruimte als de ruimte in beweging zetten, zowel in de choreografie als in de plooien van de voorstelling: de gaten in de structuur die niet gechoreografeerd kunnen worden, maar de natuurlijke plekken zijn waar het ‘jenseits’ kan verschijnen; de momenten van een ongemedieerde ontmoeting tussen publiek en performer. Hun dansidioom is gebaseerd op een nieuwe benadering van symmetrie, ritme en compositie. Dans is voor LeineRoebana het medium waarin haar ideeën en fantasieën – al dan niet voorzien van een talige articulatie – over de wereld om ons heen gestalte krijgen, waarbij de lichamelijkheid ons op het spoor kan zetten van een vergeten werkelijkheid, en waarbij vorm in meer of mindere mate de directheid en waarachtigheid van gevoel en emotie kan hoeden.” www.leineroebana.com